MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG HAI CẤP Ở VIỆT NAM ĐÃ ĐI VÀO ĐỜI SỐNG HIỆN THỰC

                                                                                                        Nhân Trần

 Từ ngày 01/7/2025 cả nước sẽ chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây không những sự thay đổi về mặt tổ chức hành chính mà còn là một cuộc cải cách thể chế sâu sắc và chưa từng có tiền lệ trong lịch sử quản trị nhà nước hiện đại ở Việt Nam. Với việc bỏ cấp huyện, mô hình mới mở ra một thời kỳ mới trong điều hành và tổ chức bộ máy nhà nước tinh gọn hơn, hiệu lực hơn và gần dân hơn. Đằng sau quyết định mang tính lịch sử này là một tầm nhìn cải cách mạnh mẽ, một khát vọng kiến tạo nền hành chính phục vụ và một niềm tin đây là đòn bẩy chiến lược để thúc đẩy phát triển bền vững.

Trong suốt nhiều thập niên qua, mô hình ba cấp hành chính (tỉnh - huyện - xã) thực hiện trọn vẹn sứ mệnh lịch sử của mình. Trong bối cảnh mới mô hình này đã trở nên cồng kềnh, phân tán và thiếu rõ ràng về trách nhiệm. Việc bỏ cấp huyện là một bước đi táo bạo, thể hiện quyết tâm chính trị rất lớn trong việc xây dựng bộ máy gọn nhẹ, linh hoạt và hiệu quả hơn; đồng thời, giảm bớt tầng nấc trung gian, đồng nghĩa với việc rút ngắn khoảng cách giữa người dân và người ra quyết định, tăng tốc độ xử lý công việc, giảm chi phí hành chính, nâng cao hiệu lực giám sát và trách nhiệm giải trình. Mô hình chính quyền hai cấp đặt cấp xã vào trung tâm công tác quản trị địa phương. Từ một cấp vốn chỉ quen “chấp hành” và “chờ chỉ đạo”, nay chính quyền cấp xã được giao quyền tổ chức thực hiện và trực tiếp ra quyết định trên nhiều lĩnh vực trên địa bàn, dịch vụ công, địa chính, dân cư, hộ tịch, quản lý xây dựng, môi trường, an sinh xã hội. Chính quyền xã, phường giờ đây không còn là “cánh tay nối dài” đơn thuần, mà thực sự trở thành “đầu não tại chỗ” với trách nhiệm vận hành bộ máy, thực hiện chính sách và giải trình trước người dân. 

Bất kỳ cải cách thể chế nào cũng đều hướng đến mục tiêu làm cho đời sống người dân tốt lên và chính người dân chứ không ai khác là những người đặt nhiều kỳ vọng nhất vào mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Nhân dân mong muốn các thủ tục hành chính sẽ được giải quyết nhanh hơn, ít tầng nấc hơn; cơ quan công quyền sẽ trả lời rõ ràng, chịu trách nhiệm trực tiếp, thay vì vòng vo hoặc né tránh. Những khoản chi tiêu và đầu tư công sẽ trở nên minh bạch hơn và có cơ chế giám sát rõ ràng hơn. Tiếng nói của người dân sẽ được tiếp nhận và phản hồi thực chất hơn, không còn bị “đẩy lên, chuyển xuống” một cách lòng vòng như trước. Doanh nghiệp cũng trông đợi rất nhiều vào mô hình mới, nhất là môi trường hành chính đơn giản, minh bạch, không còn cơ chế “xin cho”, đặc biệt trong các thủ tục liên quan đến đất đai, xây dựng, đăng ký kinh doanh, đầu tư quy mô nhỏ tại địa phương. Về phía chuyên gia, trí thức và cán bộ hành chính, mô hình mới mở ra cơ hội để áp dụng các tư duy và phương pháp quản trị hiện đại, chuyển từ “quản lý con người” sang “quản lý công việc và kết quả đầu ra”, từ xử lý sự vụ sang tổ chức công vụ một cách chuyên nghiệp và khoa học hơn. Những kỳ vọng ấy không chỉ phản ánh nhu cầu cải thiện chất lượng phục vụ của chính quyền, mà còn thể hiện khát vọng rất chính đáng về một nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại và thực sự phục vụ Nhân dân. Đó chính là động lực mạnh mẽ để cải cách thể chế; không dừng lại ở việc tổ chức lại bộ máy mà phải đi đến tận đích là thay đổi cách vận hành, cách phục vụ và cách tiếp cận người dân.

Dù kỳ vọng là rất lớn nhưng cũng cần nhìn thẳng vào những thách thức không nhỏ mà mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang và sẽ phải đối mặt trong quá trình triển khai thực tế. Trước hết là vấn đề năng lực cán bộ, nhất là ở cấp xã, phường. Không ít cán bộ trước đây chỉ quen xử lý các công việc hành chính thuần túy nay phải chuyển sang vai trò điều hành hoạt động, quản lý ngân sách, giải quyết các vấn đề xã hội. Những nhiệm vụ ấy không chỉ đòi hỏi trình độ chuyên môn mà còn cần kỹ năng quản lý, tư duy hệ thống và bản lĩnh chính trị. Việc chưa được đào tạo bài bản hoặc thiếu trải nghiệm thực tiễn có thể khiến nhiều cán bộ lúng túng, thậm chí bị động trước yêu cầu mới. Thách thức thứ hai là tăng cường nguồn lực cho cấp xã. Phân quyền mà không đi kèm với phân bổ nguồn lực thì quyền năng sẽ bị hạn chế. Để chính quyền cấp xã có thể thực sự gánh vác được công việc trên địa bàn cần nghiên cứu, sớm điều chỉnh lại cơ chế phân cấp ngân sách, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và bổ sung nhân lực. Một thách thức khác đến từ tâm lý e dè, ngại va chạm, sợ sai ở một bộ phận cán bộ, công chức. Cán bộ ở cấp gần dân nhất đồng thời cũng là cấp chịu áp lực xã hội nhiều nhất từ dư luận, truyền thông, thanh tra, kiểm tra. Nếu không có cơ chế bảo vệ hợp lý thì việc dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm sẽ rất khó thành hiện thực. Cần có cơ chế để nỗi sợ không lấn át tinh thần cải cách, để bộ phận cán bộ này không rơi vào trạng thái làm việc cầm chừng, an toàn, hình thức. Những thách thức trên không thể xem nhẹ cần được nhận diện rõ ràng và thẳng thắn giải quyết để tìm ra giải pháp khả thi để mô chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động thực chất, hiệu quả, bền vững./.