ĐAN XEN LỢI ÍCH VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG ĐẾN
QUỐC PHÒNG, AN NINH, BẢO VỆ TỔ QUỐC HIỆN NAY
1.
Nhận thức chung về đan xen lợi ích
Khi nhận định, đánh giá về tình hình thế giới những
năm tới, văn kiện đại hội XII của Đảng khẳng định “Cục diện
thế giới theo xu hướng đa cực, đa trung tâm diễn ra nhanh hơn. Các nước lớn điều
chỉnh chiến lược, vừa hợp tác, vừa thỏa hiệp, vừa cạnh tranh, đấu tranh, kiềm
chế lẫn nhau, tác động mạnh đến cục diện thế giới và các khu vực. Những biểu hiện
của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa cường quyền áp đặt, chủ nghĩa thực dụng
ngày càng nổi lên trong quan hệ quốc tế; các
thể chế đa phương đứng trước những thách thức lớn. Các nước đang phát triển, nhất
là những nước vừa và nhỏ đang đứng trước những cơ hội và khó khăn, thách thức lớn
trên con đường hội nhập, phát triển. Trong bối cảnh đó, tập hợp lực lượng, liên
kết, cạnh tranh, đấu tranh giữa các nước trên thế giới và khu vực vì lợi ích của
từng quốc gia tiếp tục diễn ra rất phức tạp”.
Cục diện và những diễn biến đó hoàn toàn là khách quan mà nguyên nhân chính của
việc hình thành cục diện đó là vấn đề đan xen lợi ích. Trong quan hệ quốc tế hiện
nay, đan xen lợi ích là tất yếu, là trạng thái phổ biến. Thực chất của vấn đề này là việc giữa các
quốc gia có sự trùng hợp về lợi ích, trong lợi ích của quốc gia này có lợi ích
của quốc gia khác và ngược lại. Đó là đan xen lợi ích song phương, nhưng trên
thực tế, đan xen lợi ích rất đa dạng, phức tạp bởi không chỉ đan
xen lợi ích giữa các quốc gia với nhau mà còn đan xen
lợi ích giữa các quốc gia dân tộc với các trung tâm, các cực của thế giới đa cực,
đan xen lợi ích cả với các tổ chức, các diễn đàn quốc tế
và khu vực. Đây là kết quả của sự vận động, phát triển tất yếu của xu thế toàn
cầu hóa, khu vực hóa; sự chia sẻ các giá trị địa lý, lịch sử, văn hóa giữa các
quốc gia, các khu vực trên thế giới và sự điều chỉnh chiến lược, chính sách của
các quốc gia phù hợp với xu thế phát triển chung. Quá trình hình thành trạng
thái đan xen lợi ích có nhiều biểu hiện khác nhau trên tất cả các lĩnh vực của
đời sống quốc tế, cụ thể:
Đan xen lợi ích trên lĩnh vực kinh tế: Đây là lĩnh vực
đan xen lớn nhất và sâu nhất, là nền tảng của các sự đan xen khác. Xuất phát
ban đầu của trạng thái đan xen lợi ích về kinh tế là khi các quốc gia đẩy mạnh hoạt
động thương mại, đầu tư, liên doanh, liên kết với nhau. Việc mở rộng thị trường
chung là nhân tố cơ bản thúc đẩy gia tăng quá trình này. Cùng với đó, xu thế
toàn cầu hóa ngày càng phát triển làm cho đan xen lợi ích về kinh tế càng phổ
biến và sâu sắc hơn. Trong xu thế này, các quốc gia chủ động thúc đẩy quan hệ hợp
tác kinh tế với nhau và với các tổ chức, các diễn đàn kinh tế quốc tế và khu vực
đã đẩy nhanh mức độ gắn kết về lợi ích kinh tế, tạo ra tình trạng tùy thuộc lẫn
nhau ngày càng lớn. Sự tùy thuộc lẫn nhau đó làm cho mức độ đan xen lợi ích
cũng ngày càng lâu dài và bền chặt.
Đan xen lợi ích trên lĩnh vực chính trị:
Ban đầu, đan xen lợi ích về chính trị xảy ra khi các quốc gia dân tộc có cùng
chế độ chính trị - xã hội. Song, hiện nay, chỉ cần các quốc gia có chung quan
điểm, “tầm nhìn” về các vấn đề quốc tế; có một số mục tiêu, chính
sách chung; có lòng tin và các cơ chế hợp tác chung từ chia sẻ thông tin đến phối
hợp hành động và xử lý các vấn đề tranh chấp. Trên cơ sở đó, các quốc gia triển
khai hợp tác, tăng cường mức độ đan xen lợi ích thông qua các cơ chế hợp tác.
Đan xen
lợi ích trên lĩnh vực văn hóa - xã hội: Đan xen lợi ích về văn hóa xã hội biểu
hiện qua mối quan hệ giao lưu nhân dân ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Các yếu tố
tương đồng về lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ, tôn giáo... sẽ tạo ra những điều kiện
khách quan cho tiến trình đan xen lợi ích về văn hóa xã hội. Việc các quốc gia
ban hành các cơ chế, chính sách “thông thoáng” cho người dân và doanh nghiệp giao lưu, học tập,
du lịch, tìm kiếm cơ hội việc làm, định cư... làm gia tăng đan xen lợi ích về
văn hóa - xã hội.
Đan xen
lợi ích trên lĩnh vực quốc phòng - an ninh: Đan xen lợi ích về quốc phòng -
an ninh hình thành khi các quốc gia có chung nhận thức về các thách thức và mối
de dọa an ninh truyền thống và phi truyền thống. Vấn đề nền tảng để đan xen lợi
ích trên lĩnh vực quốc phòng - an ninh là nguyên tắc, quan điểm xác định bạn, thù có thể thay đổi; chỉ có lợi ích
quốc gia dân tộc là vĩnh viễn. Và các cơ chế hợp tác trên lĩnh vực này là chia
sẻ thông tin tình báo, huấn luyện chung, tập trận chung, phối hợp hành động
chung... để tiến tới hình thành các hiệp ước phòng thủ chung, liên
minh quân sự và các dàn xếp an ninh tập thể.
Hiện nay, trong
quan hệ quốc tế nổi lên đan xen lợi ích giữa Mỹ - Trung Quốc trên tất cả các
lĩnh vực. Đây không những là đan xen lợi ích lớn nhất thể hiện xu thế vừa hợp
tác, vừa thỏa hiệp, vừa cạnh tranh, đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau của cục diện
thế giới hiện hành mà còn là trục quan hệ quốc tế giữa quốc gia đứng đầu và tiệm
tại đứng đầu thế giới; là đỉnh cao trong quan hệ quốc tế đồng thời là mối quan
hệ trung tâm, có sự chi phối, ảnh hưởng đến các quan hệ quốc tế khác và tham
gia xác lập trật tự thế giới trong thế kỷ XXI.
2. Những tác động của đan xen lợi ích đến
quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa hiện nay
*Tác động
tích cực
Đan xen lợi ích buộc các nước phải kiềm chế các hành động quá
khích, cực đoan trong quan hệ quốc tế. Đan xen lợi ích là “hạt
nhân cốt lõi” của các mối quan hệ quốc tế. Bởi vì, sự hiểu biết lẫn nhau,
lòng tin về nhau và đặc biệt vấn đề lợi ích chung luôn là nền tảng của quá
trình hợp tác giữa các nước. Mức độ đan xen lợi ích càng sâu rộng thì sự hợp
tác với nhau càng bền vững, lâu dài và càng có nhiều cơ chế phối hợp hành động,
có nhiều kênh đối thoại, hợp tác để bảo vệ sự ổn định của quan hệ; ở mức độ cao
nhất đan xen lợi ích có thể dẫn đến hòa hợp lợi ích. Cho nên, trạng thái đan
xen lợi ích sẽ ràng buộc, điều chỉnh và buộc các nước, các chủ thể quan hệ quốc
tế phải thay đổi quan điểm, nhận thức, hành động trong xử lý và giải quyết các vấn
đề quốc tế, khu vực. Khi đã có sự đan xen lợi ích với nhau, các bên sẽ phải kiềm
chế các hành động quá khích, cực đoan, nhất là hành động xâm phạm lẫn nhau vì bất
kể bên nào bị xâm phạm lợi ích thì mối quan hệ sẽ xấu đi. Khi mối quan hệ xấu
đi sẽ trực tiếp tác động, ảnh hưởng xấu đến lợi ích của các bên có liên quan. Sự
tác động đó buộc các bên phải tìm ra phương thức ứng xử với nhau trên tất cả
các phương diện một cách linh hoạt nhất, êm thấm nhất theo nguyên tắc “cùng có lợi”. Điều này đồng nghĩa với đan
xen lợi ích tạo ra “hành lang thông thoáng” cho các bên liên quan nhanh chóng giải quyết những những tranh
chấp, bất đồng, mâu thuẫn về lợi ích. Đây là thời cơ và điều kiện thuận lợi để
Việt Nam tranh thủ sự hợp tác, mặt đồng thuận để hạn chế, khắc phục mặt bất đồng,
những mâu thuẫn trong quan hệ quốc tế. Đồng thời, đây là “chìa khóa” để giải quyết những tranh
chấp về chủ quyền, quyền chủ quyền trên khu vực biển Đông trong sự nghiệp bảo vệ
Tổ quốc hiện nay.
Đan xen lợi ích còn làm giảm khả năng xảy ra
xung đột quân sự trực tiếp, hạn chế nguy cơ chiến tranh, nhất là cuộc chiến
tranh bằng vũ khí hủy diệt lớn. Bởi vì, đan xen lợi ích buộc các bên phải kiềm
chế các hành động gây hấn, xâm phạm lợi ích của nhau - nguyên nhân cơ bản của
xung đột quân sự và chiến tranh. Ngoài ra, dưới tác động của cục diện thế giới
hiện hành làm cho giữa các nước mà từ trước đến nay vẫn luôn coi nhau là đối thủ,
là kẻ thù thì vẫn có sự hợp tác và đan xen lợi ích trên các lĩnh vực. Có nghĩa
là trong một số đối tượng của cách mạng
nước ta nhưng vẫn có thể có mặt cần tranh thủ hợp tác. Ngược lại, trong một số
đối tác vẫn có thể có mặt khác biệt, mâu thuẫn với lợi ích của ta cần phải đấu
tranh. Trong tình trạng đan xen lợi ích như hiện nay không có đối tượng, đối
tác một cách thuần túy. Bất kỳ một bên nào đó cũng phải xem xét, đánh
giá, cân nhắc toàn diện các mối quan hệ đan xen lợi ích đa dạng, phức tạp, chồng
chéo, nhiều tầng nấc, với nhiều bên, nhiều nước (hiện tại) thay vì chỉ cần tính
toán cái “được - mất” giữa quốc gia mình và đối phương (trước kia) trước
khi quyết định hành động xung đột quân sự hay cao hơn là phát động chiến tranh.
Như vậy, đan xen lợi ích thúc đẩy xu thế hòa bình, hợp tác, phát triển và nhất
là sự tùy thuộc, lệ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia - dân tộc. Trong xu thế
này, Việt Nam và nước mở rộng quan hệ đối ngoại, tranh thủ các nhân tố có lợi từ
bên ngoài để củng cố quốc phòng, an ninh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
* Tác
động tiêu cực
Đan xen lợi ích không trực tiếp giải quyết các mâu thuẫn về lợi
ích giữa các nước. Trong quá trình đan xen, tuy lợi ích của các bên có sự trùng
hợp song vẫn bao hàm cả sự mâu thuẫn, khác biệt và sự đan xen ấy không làm triệt
tiêu các mâu thuẫn về lợi ích. Nếu lợi ích chiến lược của Việt Nam có sự khác
biệt với các nước khác; nhất là lại có sự khác nhau về hệ giá trị; chế độ chính
trị - xã hội; quan điểm giải quyết các vấn đề quốc tế theo hướng không chấp nhận
nhau, thậm chí loại trừ nhau; không có lòng tin chính trị với nhau... thì cho
dù có đan xen lợi ích trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội,
quốc phòng, an ninh cũng không điều hòa được các mâu thuẫn cơ bản. Trong trường
hợp này, quan hệ giữa các nước rất dễ xảy ra cạnh tranh chiến lược; tranh giành
vùng ảnh hưởng; tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ, tài nguyên; đấu tranh thiết lập
trật tự thế giới cũng như xác lập vị thế, vai trò, tiếng nói của quốc gia - dân
tộc mình.
Đan xen lợi ích làm xuất hiện loại hình chiến
tranh ủy nhiệm. Hiện nay, các nước lớn điều chỉnh chiến lược, chính sách, đẩy
mạnh hoạt động kiềm chế, khuất phục, làm cho nước nhỏ không những bị bất ngờ
trong đường lối, chính sách mà rất dễ bị lệ thuộc, phụ thuộc vào nước lớn, dần
trở thành “vệ tinh”, như là khu vực “sân sau”, “vùng đệm” của nước
lớn. Khi nước lớn chấp nhận bỏ qua một vài lợi ích không quan trọng của mình hoặc
các nước lớn ngầm bắt tay nhau, thỏa hiệp, mặc cả với nhau về những vấn đề tuy không
thuộc lợi ích cốt lõi của họ nhưng lại là lợi ích căn bản của nước nhỏ sẽ đẩy nước
nhỏ vào tình thế bị hy sinh lợi ích căn bản. Điều này đồng nghĩa với việc nước
nhỏ đã bị “bán đứng”, bị rơi vào thế “mắc kẹt” trong “ván cờ chính trị” của nước
lớn; không tự quyết định được lợi ích cao nhất là vận mệnh quốc gia - dân tộc. Trong
tình huống cao nhất, để thực hiện mục đích của mình, nước lớn sẽ “thả lợi
ích” để “nhử mồi” và lôi kéo nước nhỏ vào “vòng xoáy” tiến hành
cuộc chiến tranh chống lại một bên thứ ba (là lực lượng đối nghịch của nước lớn).
Bản chất vấn đề là gây chiến tranh qua tay người khác - chiến tranh ủy nhiệm. Đây
là tình huống chiến lược mới, rất phức tạp, nhạy cảm về quốc phòng, an ninh mà
Hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) Đảng ta đã dự báo. Theo đó, bảo vệ Tổ quốc Việt
Nam xã hội chủ nghĩa hiện nay sẽ khó khăn và phức tạp hơn; bên cạnh việc sẵn
sàng đánh bại các “đối tượng truyền thống”, các loại hình chiến tranh
cũ chúng ta còn phải đối phó với các đối tượng mới và kiểu loại chiến tranh ủy
nhiệm.
3. Đối sách của Việt Nam
Trong trạng thái phổ biến, tất yếu của đan xen lợi ích,
chúng ta tranh thủ những tác động tích
cực, hạn chế các tác động tiêu cực của nó; kiên định về nguyên tắc chiến lược;
linh hoạt, sáng tạo về sách lược; đề ra đối sách trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,
cụ thể là:
Thứ
nhất, thực hiện chính sách ngoại
giao cân bằng, xử lý đúng đắn mối
quan hệ với các nước lớn, tránh làm ảnh hưởng đến lợi ích của nước khác trong
tình hình mới. Công tác đối ngoại phải “bảo đảm lợi ích tối cao của quốc
gia - dân tộc trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế”. Thực hiện nhất quán đường lối
đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; đa dạng hóa, đa
phương hóa các quan hệ đối ngoại; tích cực, chủ động hội nhập quốc tế trên tinh
thần Việt Nam là bạn, là đối tác tin cậy,
là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế. Đặc biệt, phải “đẩy
mạnh và làm sâu sắc hơn quan hệ với các đối tác, nhất là các đối tác chiến lược
và các nước lớn có vai trò quan trọng đối với sự phát triển và an ninh của đất
nước, đưa khuôn khổ quan hệ đã xác lập vào thực chất”.
Thực hiện điều này, hiện nay, chúng ta đã có quan
hệ ngoại giao chính thức với 186 trong tổng số 193 quốc gia thành viên của Liên
hợp quốc; quan hệ kinh tế thương mại với 230 quốc gia và vùng lãnh thổ; là
thành viên tích cực của trên 70 tổ chức, diễn đàn quốc
tế và khu vực theo đúng quan điểm thêm bạn, bớt thù, gia tăng hợp tác,
tránh xung đột đối đầu, tránh bị cô lập lệ thuộc, tránh để đối tác chuyển hóa
thành đối tượng... để tập hợp lực lượng, huy động và kết hợp chặt chẽ sức mạnh
trong nước với sức mạnh quốc tế trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Thứ hai, giữ vững tính độc lập, tự chủ; chủ động đan
xen lợi ích, nhất là về quốc phòng, an ninh với các nước đối tác mà chúng ta có
quan hệ. Đây là vấn đề then chốt, là nguyên tắc định hướng đúng đắn để đối
phó và thích ứng với cục diện thế giới vừa hợp tác, vừa thỏa
hiệp, vừa cạnh tranh, đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau giữa các nước lớn như hiện
nay. Nếu không có đường lối độc lập, tự chủ, chúng ta sẽ không
xác định được lợi ích căn bản của quốc gia - dân tộc mình ở đâu trong tổng thể
sự đan xen cả sự trùng hợp và khác biệt về lợi ích phức tạp giữa các nước. Ngược
lại, nếu không đan xen lợi ích với các nước chúng ta sẽ không bảo vệ được lợi
ích của mình, thậm chí rơi vào thế bị lệ thuộc vào nước lớn. Quá trình này đòi hỏi Việt
Nam phải có đường lối độc lập, chính sách khôn khéo, linh hoạt, một mặt thoát
khỏi sự ràng buộc, không bị lệ thuộc vào bất kỳ nước nào; mặt khác tận dụng cả
lực kéo và lực đẩy từ các nước để nâng cao giá trị chiến lược của mình. Qua đó,
tranh thủ được nguồn lực và sức mạnh tổng hợp từ bên ngoài; vừa nâng cao thực lực của đất nước đồng thời đan
xen lợi ích với nhiều nước khác nhau; thực hiện bảo vệ Tổ quốc ngay từ trong hòa bình; chủ động bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ
xa. Đẩy mạnh đan xen lợi ích về quốc phòng, an ninh; “tích cực
tham gia cơ chế đa phương về quốc phòng, an ninh trong đó có việc tham gia các
hoạt động hợp tác ở mức cao hơn như hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc,
diễn tập về an ninh phi truyền thống và các hoạt động khác”.
Thứ ba, không ngừng củng cố và tăng cường tiềm lực,
thực lực của đất nước. Sau hơn 30 năm tiến hành công cuộc đổi mới, nội lực,
vị thế, uy tín, tiềm lực của đất nước ngày càng lớn mạnh; chính trị - xã hội ổn
định; kinh tế phát triển; quốc phòng, an ninh được củng cố; đời sống của cán bộ
đảng viên và nhân dân được nâng cao. Tuy nhiên thách thức đối với đất nước mà
trực tiếp là đối với sự nghiệp quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc cũng lớn hơn
rất nhiều. Do đó, yêu cầu khách quan và cấp bách hơn bao giờ hết là phải khẩn
trương nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia. Với tiềm lực, thực lực ngày càng
tăng và kết hợp thành công sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại chúng ta sẽ
tránh được nguy cơ bị thỏa hiệp; không bị rơi vào thế bị động, bất ngờ khi các
nước lớn điều chỉnh chiến lược, chính sách.
Thứ tư, tăng cường củng cố vững chắc khối đại đoàn
kết dân tộc. Đây là động lực cơ bản để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Lợi ích
quốc gia dân tộc chỉ có thể được bảo vệ bằng đoàn kết dân tộc trên cơ sở giữ vững
ổn định chính trị - xã hội, phát triển kinh tế, củng cố đồng thuận, tăng cường
khối đại đoàn kết toàn dân, đoàn kết, thống nhất từ trong Đảng đến trong dân và
toàn xã hội. Điều này làm triệt tiêu khả năng nước lớn can thiệp vào công việc
nội bộ, thậm chí gây ra tình trạng chia phe, tách nhóm, làm xuất hiện chiến
tranh ủy nhiệm như ở một số nơi trên thế giới. Đây chính là bản chất của xây dựng
“thế trận lòng dân” vững chắc dựa trên sự tương đồng về lợi ích quốc gia - dân tộc tối cao.
HOA SÚNG
