VẤN ĐỀ BẢO VỆ LỢI ÍCH QUỐC GIA - DÂN TỘC GÓC NHÌN TỪ CUỘC XUNG ĐỘT NGA - UKRAINE
THN
Lợi ích quốc gia - dân tộc là một khái niệm có tính khái
quát hóa cao, là vấn đề có nội hàm rộng, bao hàm trong đó tất cả những gì tạo
thành điều kiện cần thiết cho
sự trường tồn của cộng đồng với tư cách quốc gia - dân tộc có chủ quyền, độc
lập, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ. Đồng thời, thể hiện sự phát triển đi lên về
mọi mặt của quốc gia, dân tộc theo hướng làm cho đời sống vật chất, tinh thần
của cộng đồng ngày càng phong phú, tốt đẹp hơn; không ngừng nâng cao sức mạnh
tổng hợp, vị trí, vai trò, uy tín, năng lực cạnh tranh của quốc gia, dân tộc
trên trường quốc tế.
Mặc dù cuộc xung đột Nga - Ukraine đang tiếp tục diễn ra
và chưa biết đến bao giờ mới có hồi kết, nhưng những vấn đề liên quan đến cuộc
xung đột, trong đó có bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc gợi cho chúng ta nhiều
suy ngẫm trong sự nghiệp xây dựng dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện tại và tương lai.
Các dân tộc trên thế giới đều coi lợi ích quốc gia - dân tộc là cốt lõi, mà căn
bản nhất là Tổ quốc độc lập, thống nhất, giàu mạnh, lãnh thổ toàn vẹn (bao gồm
vùng đất, vùng trời, vùng biển, hải đảo, thềm lục địa,...), nhân dân làm chủ
đối với Tổ quốc mình.
Thực tiễn quan hệ quốc tế chỉ ra rằng, bất kỳ quốc gia
nào cũng đều xuất phát từ lợi ích của quốc gia dân tộc mình, không ai cho không
và cũng không ai hy sinh một cách vô điều kiện vì người khác. Trong bài phát
biểu trước Quốc hội (3.1848), Thủ tướng Anh Henry Palmerstone đã nhấn mạnh:
“Không có đồng minh vĩnh viễn, không có kẻ thù vĩnh viễn. Chỉ có lợi ích quốc
gia là vĩnh viễn và nhiệm vụ của chúng ta là theo đuổi những lợi ích đó”[1].
Các điều kiện cần thiết cho sự trường tồn của
một quốc gia, dân tộc được hiểu là nội dung của lợi ích quốc gia - dân tộc, bao
gồm: Độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ; chế độ chính trị gắn
với dân tộc; hòa bình, ổn định để xây dựng và phát triển đất nước; không ngừng
nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, sức mạnh tổng hợp, năng
lực cạnh tranh quốc gia trong cộng đồng quốc tế và vị thế, uy tín của quốc gia
- dân tộc.
Lợi ích quốc gia - dân tộc được cấu thành bởi lợi ích của
dân tộc và lợi ích của giai cấp, song các lợi ích này không phải lúc nào cũng
đồng nhất với nhau. Khi lợi ích của giai cấp và lợi ích của dân tộc mâu thuẫn
với nhau thì đất nước suy tàn, thậm chí bị diệt vong; khi lợi ích của dân tộc
và giai cấp thống nhất với nhau thì đất nước hưng thịnh và phát triển. Lợi ích
của dân tộc là trường tồn, lợi ích của giai cấp là hữu hạn.
Nội hàm của lợi
ích quốc gia - dân tộc được thể hiện trên một số mặt sau:
Về chính trị, là
sự lựa chọn chế độ chính trị, thể chế chính trị của dân tộc, ở đó lợi ích dân
tộc và giai cấp thống nhất, người dân được hưởng độc lập, tự do, được làm chủ
vận mệnh của mình và làm chủ xã hội. Một chế độ chính trị mang tính áp đặt thì
lợi ích quốc gia - dân tộc về chính trị không còn. Bởi, dân tộc bao giờ cũng
gắn với một chế độ chính trị nhất định (sơn hà, xã tắc), chế độ chính trị phù
hợp thì tồn tại, chế độ chính trị lỗi thời thì dân tộc (nhân dân) sẽ tự khắc
thay chế độ chính trị khác phù hợp hơn, tiến bộ hơn.
Về kinh tế, là
sự lựa chọn thể chế kinh tế, cơ chế kinh tế mà ở đó dân tộc (nhân dân) được tự
do làm ăn, sinh sống, lực lượng sản xuất được giải phóng, phát triển, quan hệ
sản xuất phù hợp, tiên tiến. Người dân được hưởng quyền lợi một cách công bằng
thành quả của nền kinh tế, đời sống vật chất, tinh thần không ngừng được nâng
cao; quốc gia hùng cường, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Một nền kinh tế mang tính áp đặt, bóc lột, lao động cực hình, khổ sai thì lợi
ích quốc gia - dân tộc về kinh tế bị chà đạp.
Về văn hóa, xã hội, là
quyền được phát huy các giá trị văn hóa mang bản sắc riêng của dân tộc - nền
văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong đó, truyền thống tốt đẹp của
dân tộc: Tinh thần yêu nước, yêu quê hương, xứ sở, sự cố kết cộng đồng các dân
tộc, ý chí kiên cường, bất khuất trong chống giặc ngoại xâm, tinh thần chịu
thương, chịu khó, vươn lên; xã hội an ninh, an toàn, con người được làm chủ vận
mệnh của mình. Đó còn là sự lựa chọn có chọn lọc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân
loại để làm phong phú thêm nền văn hóa dân tộc.
Về đối ngoại, là
vị thế và uy tín của quốc gia, dân tộc trong cộng đồng quốc tế, khả năng hội
nhập quốc tế sâu rộng của đất nước, sức cạnh tranh các lợi ích của quốc gia,
dân tộc trong cộng đồng quốc tế. Đó là các quan hệ quốc tế bình đẳng, cùng có
lợi với tinh thần độc lập, tự chủ, không đối đầu, lệ thuộc, không làm tổn hại
đến lợi ích quốc gia - dân tộc.
Về quốc phòng, an
ninh, là sức mạnh tổng hợp quốc gia (chính
trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại), biểu hiện là
sức mạnh quân sự của nhà nước, sức mạnh răn đe trong các tình huống quốc phòng,
an ninh. Đó còn là hòa bình, ổn định để xây dựng và phát triển đất nước; là an
ninh chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, đối ngoại; là bảo vệ độc
lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ…
Việc xác định đúng và phù hợp mức độ, thứ tự ưu tiên lợi
ích quốc gia - dân tộc là vấn đề quan trọng đối với mỗi quốc gia. Trên thế
giới, việc sắp xếp mức độ ưu tiên trong các lợi ích quốc gia - dân tộc phụ
thuộc vào việc quyết định xem loại lợi ích nào quan trọng hơn, có tác động mạnh
mẽ hơn tới sự tồn vong và phát triển của quốc gia đó. Một số quốc gia xác định
lợi ích theo từng lĩnh vực (chính trị, an ninh, kinh tế, văn hóa...), thời gian
đạt được lợi ích (vĩnh cửu, biến đổi); một số quốc gia khác xác định lợi ích
theo tiêu chí tầm quan trọng (sống còn, cốt lõi, quan trọng, thứ yếu) hay phạm
vi lợi ích (chung, bộ phận, cá nhân). Những nội hàm này cho phép các quốc gia
có cơ sở để xác định những vấn đề nào là ưu tiên, cốt lõi phải bảo vệ, vấn đề
nào có thể thỏa hiệp. Việc sắp xếp thứ tự ưu tiên giữa các lợi ích cũng góp
phần định hình nên lợi ích quốc gia - dân tộc của các quốc gia để từ đó đưa ra
những giải pháp, cách thức chính xác nhằm nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia
khi thực hiện một chính sách hay một chiến lược nào đó trong một giai đoạn lịch
sử nhất định, đặc biệt cần có sự bảo vệ quyết liệt những lợi ích đó tại thời
điểm được cho là mang tính sống còn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, để có thể tạo
không gian mở, linh hoạt trong quá trình hoạch định và triển khai chính sách
đối ngoại, không phải quốc gia nào cũng công khai các nội hàm lợi ích cụ thể.
Nhìn chung, lợi ích quốc gia - dân tộc được coi là hòn đá
tảng hay kim chỉ nam của chính sách đối ngoại. Nội hàm của lợi ích quốc gia -
dân tộc đôi khi cũng bao gồm cả những công cụ được lựa chọn để thực hiện mục
tiêu chiến lược và ngoại giao chính là một trong những công cụ quan trọng giúp
hiện thực hóa mục tiêu này. Vì vậy, việc xác định và tối ưu hóa lợi ích quốc
gia - dân tộc trong những bối cảnh, thời điểm thích hợp là vấn đề rất quan
trọng, mang tính quyết định đối với sự thành công hay thất bại, thậm chí là
thảm họa đối với mỗi quốc gia.
Quá trình nhận thức và thực thi, bảo đảm lợi
ích quốc gia - dân tộc trong chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế bị chi
phối, ảnh hưởng bởi một số yếu tố, bao gồm:
Việc xác định lợi ích quốc
gia - dân tộc trong quá trình hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại và
quan hệ quốc tế. Lợi ích quốc gia - dân tộc vừa là gốc chi phối mọi quyết định
của mỗi quốc gia trong những vấn đề đối nội, vừa chi phối cách hành xử của quốc
gia đó trên trường quốc tế. Chính vì vậy, đối với các nước, trong quá trình
hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại, việc xác định lợi ích quốc gia -
dân tộc trong các trường hợp cụ thể là vấn đề không đơn giản, bắt nguồn từ các
yếu tố đó là:
- Sự khác nhau về lợi ích của các chủ thể tham gia quá
trình hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại;
- Sự khác nhau về nhận thức của các chủ thể tham gia quá
trình hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại;
- Các quy định, cách tiếp cận của các cơ quan tham gia
hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại không đồng nhất dẫn đến cách
hiểu, diễn giải và quyết định khác nhau.
Những yếu tố này khiến quá trình xác định và thực hiện
bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc trong hoạt động đối ngoại trở nên phức tạp,
nhất là khi có sự vận động, tác động của các nhóm lợi ích. Các nhóm lợi ích có
thể dùng các kênh và phương thức khác nhau để tác động, điều chỉnh hoặc cung
cấp thông tin đối với từng vấn đề trong quá trình xây dựng và thực hiện bảo đảm
lợi ích quốc gia - dân tộc theo hướng mang lại lợi ích cho họ.
Như vậy, cuộc xung đột Nga - Ukraine cho chúng ta thấy
rằng, để bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc, các quốc gia phải tự quyết định các
vấn đề của chính mình, lấy lợi ích quốc gia - dân tộc là mục tiêu tối thượng,
chứ không thể dựa vào bất kỳ nước ngoài nào. Đồng thời, phải biết chọn “điểm
rơi chiến lược” tốt nhất khi ra quyết sách quan trọng trong bối cảnh “Thiên
thời, địa lợi, nhân hòa”.
Quyết định gia nhập EU và NATO của lãnh đạo và người dân
Ukraine có thể tốt cho lợi ích quốc gia - dân tộc của họ, nhưng lại đưa ra
không đúng thời điểm khi môi trường quốc tế không còn thuận lợi nữa. Giá như họ
quyết định dứt khoát từ những năm cuối 1990 như các nước Đông Âu và 3 nước Cộng
hòa Baltic khi lúc đó thế và lực của Nga còn yếu thì sự thể có thể đã khác.
Quyết định sai lầm của ban lãnh đạo Ukraine về những vấn đề liên quan đến lợi
ích quốc - gia dân tộc đã khiến nước này không chỉ mất một phần lãnh thổ, mà
còn là nguyên nhân dẫn đến xung đột quân sự, tàn phá nền kinh tế và đưa đất
nước rơi vào cuộc khủng hoảng toàn diện; đặt lợi ích quốc gia - dân tộc trong
tình trạng bị đe dọa./.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét