Quyền công dân không thể xuyên tạc

Sự hình thành khái niệm quyền công dân gắn liền với chủ nghĩa lập hiến của cách mạng tư sản và được ghi nhận trong các Tuyên ngôn, Hiến pháp của một số quốc gia Tây Âu và Mỹ thời kỳ cận đại. Trong bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của cách mạng Pháp, 1789 ghi nhận: Một xã hội mà trong đó sự bảo đảm quyền công dân không được chắc chắn, sự phân chia quyền lực không được ấn định thì xã hội đó hoàn toàn không có Hiến pháp và pháp luật. Và sau này, Hiến pháp của Hoa Kỳ, Điều sửa đổi thứ 14, 1868) cũng quy định: Không một bang nào được ban hành hoặc thực thi bất cứ đạo luật nào nhằm hạn chế đặc quyền hoặc quyền bất khả xâm phạm của công dân Hoa Kỳ.

                   Cơ sở cho sự hình thành khái niệm quyền công dân bắt nguồn từ các xu hướng chính trị - xã hội chủ yếu sau đây:

          a) Cách mạng tư sản giải phóng con người từ địa vị thần dân, thành thành viên của xã hội công dân, thành công dân nhà nước;

          b) Nội dung quyền con người phổ biến, đặc biệt là quyền tham gia vào đời sống chinh trị đã nhập vào phạm trù tự do chính trị, vào phạm trù quyền công dân, hay nói cách khác quyền con người trở thành nội dung chủ yếu của quyền công dân.

          c) Mối quan hệ về quyền và nghĩa vụ giữa các công dân với nhau và giữa công dân với nhà nước được thực hiện thông qua pháp quyền^[1]. Đây là các xu hướng tất yếu của quá trình hình thành một chế độ xã hội mới tiến bộ, theo đó, địa vị pháp lý của công dân chính thức được ghi nhận trong Hiến pháp và luật quốc gia; chế định quốc tịch ra đời; nguyên tắc mọi người bình đẳng trước pháp luật được công nhận. Đặc biệt với các quyền chính trị, công dân được quyền tham gia giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước, hạn chế sự lạm quyền, thúc đẩy sự hình thành các cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Tóm lại quyền công dân chính là sự thừa nhận trật tự xã hội theo Hiến pháp và luật có ưu điểm đặc biệt trong bảo vệ quyền và tự do cơ bản của con người so với các xã hội không có pháp luật hoặc pháp luật chỉ là công cụ của giai cấp thống trị.

          Các xu hướng trên đây được phát triển và cụ thể hóa trong nhiều quan niệm hiện đại về quyền công dân, chẳng hạn: "Quyền công dân là các quyền cơ bản được đặc biệt bảo đảm cho các công dân của một quốc gia cụ thể; ví dụ như quyền bầu cử, ứng cử hay quyền tiếp cận vói các dịch vụ công tại một quốc gia nào đó"^[2]. Hoặc: "Quyền công dân có thể phát sinh trực tiếp từ quyền tự nhiên hay gián tiếp thông qua các sắp xếp chính trị trong một xã hội được xây dựng vói sự thỏa thuận của người dân thể hiện trong các Hiến pháp và các luật lệ"^[3]. Trong thế kỷ XIX, bảo vệ quyền công dân đã trở thành chủ đề của Tu chính án số 14 (1868), Hiến pháp Hoa Kỳ. Từ nửa sau thế kỷ XX, Hiến pháp của các quốc gia đều xây dựng chế định quyền công dân, tức là các quyền áp dụng cho những người có quốc tịch một quốc gia.

          Từ sự phân tích trên có thể hiểu: Quyền công dân là tổng hợp các quyền và tự do cơ bản của mỗi cá nhân, tạo nên địa vị pháp lý của cá nhân - trong mối quan hệ với nhà nước thông qua chế định quốc tịch được thừa nhận và bảo đảm bằng Hiến pháp và pháp luật của quốc gia.

Hoằng Tháo

---

[1] Xem: C.Mác, Ph.Ăngghen: Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.548-558.

[2] Wolfgang Benedek (Chủ biên): Tìm hiểu về quyền con người, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2008, tr.40.

[3] Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa luật: Về pháp quyền và chủ nghĩa hợp hiến, Nxb Lao động xã hội, Hà Nội, 2012, tr.67.