QUAN ĐIỂM ĐẠI HỘI XIII CỦA ĐẢNG VỀ BẢO ĐẢM AN NINH CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM (KỲ 1)

                                                                                              Nhân Trần

1. Bản chất, nội hàm của an ninh con người

 

Con người và an ninh con người luôn là mối quan tâm chung của các quốc gia và nhân loại; nhất là hiện nay, trong môi trường quốc tế có nhiều biến động khó lường và luôn ẩn chứa nhiều nhân tố tác động đa chiều, phức tạp. An ninh con người không phải là một vấn đề mới; tuy nhiên, trong những năm gần đây, vấn đề này đang nổi lên, thu hút sự quan tâm của các quốc gia, các tổ chức quốc tế và khu vực; đồng thời, đây là chủ đề nghiên cứu của nhiều chính khách, học giả. An ninh con người lần đầu tiên được Báo cáo phát triển con ngư­ời của Chương trình Phát triển của Liên hợp quốc (UNDP) đề cập năm 1994; được hiểu đó là sự an toàn của con người tr­ước các mối đe dọa kinh niên như­ đói khát, bệnh tật, áp bức và những biến động bất thư­ờng có hại trong cuộc sống hằng ngày để mỗi cá nhân và cộng đồng có đời sống yên ổn và có cơ hội phát triển. UNDP đư­a ra 7 nhân tố cấu thành an ninh con người; đó là sự an toàn và sự bảo đảm về (1) kinh tế, (2) lương thực, (3) sức khỏe, (4) môi trư­ờng, (5) chính trị, (6) cá nhân và (7) cộng đồng.

An ninh, an toàn về kinh tế trong an ninh con người là việc bảo đảm định mức thu nhập cơ bản của con người, trong đó vấn đề việc làm đóng vai trò quan trọng hàng đầu. Hiện nay, khoa học công nghệ có sự phát triển mạnh làm xuất hiện nhiều ngành, nghề, lĩnh vực sản xuất mới đòi hỏi trình độ và tay nghề của người lao động rất cao. Đồng thời, quá trình sản xuất theo xu hướng tự động hóa, máy móc được sử dụng thay thế con người ngày càng phổ biến. Trong khi đó lực lượng lao động ở các quốc gia khá đông đảo nên sẽ có nhiều người, nhất là những người lao động phổ thông, lao động không qua đào tạo khó tiếp cận với việc làm. Vì vậy, sức ép từ cạnh tranh việc làm ngày càng gia tăng, đe dọa trực tiếp tới thu nhập cá nhân và sự bảo đảm về kinh tế của mỗi người.

An ninh, an toàn về lương thực là trạng thái con người không bị đói, trái lại luôn có đủ các chất dinh dưỡng để bảo đảm cuộc sống khỏe mạnh, phát triển bình thường. Hiện nay, dân số thế giới đã gần đạt mốc 8 tỉ người; đất đai sa mạc hóa, bạc màu hóa; cây trồng, vật nuôi biến đổi gen; thiên tai tác động… dẫn đến nguồn bảo đảm lương thực, thực phẩm ngày càng khó khăn. Tuy nhiên, ngay cả khi nguồn lương thực, thực phẩm sẵn có thì con người vẫn có thể bị chết đói bởi việc phân phối kém hiệu quả và một bộ phận người thiếu khả năng thanh toán. Thế giới hiện đại vẫn còn khoảng 800 triệu người bị đói; nhiều quốc gia rất giàu có trên thế giới nhưng người dân ở đó vẫn còn sống nghèo đói. Vì vậy, các chính sách và trình độ quản lý kinh tế của các nước đóng góp một phần không nhỏ vào việc bảo đảm nguồn cung cấp lương thực, thực phẩm cũng như thu nhập cho người dân.

An ninh và sự bảo đảm về sức khỏe là một trong những nhân tố quan trọng và trực tiếp nhất của an ninh con người. Với một người bị ốm yếu, nhất là bị mắc các bệnh hiểm nghèo sẽ luôn có cảm giác thiếu an toàn, khiến nhận thức “sức khỏe là vốn quý nhất của con người” ngày càng trở nên phổ biến. Trên thế giới mỗi năm có hàng triệu người chết do các loại bệnh, dịch bệnh và liên quan đến lối sống thiếu lành mạnh không được kiểm soát. Gần đây nhiều loại bệnh, dịch bệnh ngày càng trở nên nguy hiểm như HIV/AIDS, cúm gia cầm chủng loại mới, đại dịch COVID - 19… đe dọa tính mạng của hàng trăm triệu người.

An ninh, an toàn về môi trường là trạng thái mà hệ thống các yếu tố cấu thành môi trường cân bằng để bảo đảm điều kiện sống và phát triển của con người cũng như các loài sinh vật trong hệ thống đó. Các mối đe dọa từ môi trường đối với con người được chia làm hai loại cơ bản là do con người tạo ra và do thiên nhiên mang lại. Những mối đe dọa do con người tạo ra như ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm đất đai, ô nhiễm không khí... Mối đe dọa do thiên nhiên tạo mang đến như bão, lũ lụt, hạn hán, động đất, sóng thần... Khoa học đã chứng minh rằng con người và thiên nhiên có mối quan hệ mật thiết, do đó hiện tượng biến đổi khí hậu khiến cho thiên nhiên trở nên ngày càng khắc nghiệt có một phần đáng kể bắt nguồn từ những hoạt động của con người. Sự nóng lên của trái đất là do lượng khí thải gây nên hiệu ứng nhà kính, hoặc lũ lụt và hạn hán bắt nguồn từ việc khai thác quá mức nguồn tài nguyên, chặt phá rừng, hủy hoại môi trường sinh thái. Thế giới đang tiến sát tới thời điểm khó có thể tránh được thảm họa sinh thái.

An ninh, an toàn cá nhân là khía cạnh quan trọng nhất của an ninh con người. Cuộc sống của con người ở bất kỳ quốc gia nào cũng bị đe dọa bởi nạn bạo lực: Rất khó lường trước với các hình thức phức tạp như đe dọa từ các quốc gia khác (xung đột vũ trang, chiến tranh…); đe dọa từ nhà nước (tra tấn, áp bức, lao động khổ sai…); đe dọa từ các nhóm người khác (căng thẳng, xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo…); đe dọa từ các cá nhân hoặc băng nhóm này chống lại các cá nhân và băng nhóm khác (tội phạm, bạo lực đường phố, khủng bố…); đe dọa đối với phụ nữ và trẻ em (bạo lực gia đình, buôn bán phụ nữ, lạm dụng trẻ em…); đe dọa đối với bản thân (tự tử, nghiện hút…). Trong mỗi quốc gia - dân tộc khác nhau lại có các hình thức đe dọa tới an toàn của mỗi cá nhân với tính đặc thù khác nhau.

An ninh, an toàn của cộng đồng là sự an toàn cho con người ngay từ trong gia đình, trong một nhóm người, một cộng đồng dân cư, một tổ chức hay một nhóm sắc tộc, tôn giáo... và rộng hơn là an toàn của mỗi người trong một quốc gia nhất định, bao gồm nhiều cộng đồng khác nhau hợp thành mà cộng đồng đó có khả năng tập hợp lực lượng để chống lại các mối đe dọa từ bên ngoài. Nếu một nhóm hay một cộng đồng nào đó được an toàn, thì khả năng mỗi thành viên trong cộng đồng đó cũng được bảo đảm an toàn và ngược lại.

An ninh, an toàn về chính trị là việc xã hội tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ các quyền cơ bản của con người. Theo đó, việc vi phạm quyền con người là mối đe dọa lớn nhất của an ninh chính trị trong an ninh con người. Bảo đảm an ninh chính trị là bảo đảm con người không phải chịu sự đàn áp, ngược đãi của các lực lượng thuộc quyền lực nhà nước, nhất là các cơ quan công quyền như cảnh sát, quân đội và các lực lượng thực thi pháp luật khác.

Các nhân tố cấu thành an ninh con người trên đây tác động dưới nhiều góc độ khác nhau từ hoàn cảnh, không gian đến thời gian, điều kiện, môi trường; cách thức trực tiếp hoặc gián tiếp đến từng người hay cộng đồng người nhất định. Trong tương lai, an ninh con người còn chịu những tác động của hàng loạt vấn đề từ các mối đe dọa an ninh phi truyền thống, an ninh mạng và những sự cố do chính con người gây ra. Ngoài ra, an ninh con ngư­ời với an ninh thế giới, an ninh quốc gia, an ninh xã hội có mối quan hệ mật thiết, không tách rời nhau. Bởi vì suy đến cùng, tất cả các loại hình an ninh đó đều hướng đến con ngư­ời, do con ngư­ời và vì con người. Trên cơ sở đó, UNDP chỉ rõ các đặc trư­ng cơ bản của an ninh con ngư­ời là có tính phổ biến, những yếu tố cấu thành an ninh con ngư­ời có mối quan hệ tác động qua lại và chuyển hóa lẫn nhau, các nguy cơ đe dọa an ninh con người cần phải được ngăn ngừa càng sớm càng tốt, an ninh con ng­ười đang được hầu hết các quốc gia - dân tộc xác định vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển… (Còn nữa).